تخلف ذاتيات غير معقول است . و اين همان قانونى است كه در علم كلام از آن به اين جمله تعبير ميكردند ( كل ما لا يخلو عن الحوادث فهو حادث ) يعنى هر چيزى كه از حوادث خالى نباشد خودش هم حادث است . از تمام بيانات گذشته به اين نتيجهء قطعى مىرسيم كه ماده مخلوق و حادث بوده و مصداق ممكن الوجود است و براى واجب الوجود جز ذات مقدس خداوند ديگر مصداقى نيست حالا اين مصداق يك فرد دارد يا بيشتر مربوط بمباحث توحيد است كه بعدا مورد تحليل فلسفى قرار خواهد گرفت . مصداق واجب الوجود يا بحث خداشناسى پس از مطالب بالا ديگر احتياجى باستدلال و اقامهء دلائل براى اثبات واجب الوجود و آفريدگار كائنات نداريم ، زيرا مطالب مذكور در عين حالى كه مبدئيت ماده را به صورت قطعى نفى ميكرد اثبات وجود خداوند ( اللّه ) را نيز به شكل واضح و روشن در برداشت ولى باز هم جهت مزيد توضيح مطلب و اقناع فكرى طبقه منوّر و حقيقت‌پسند دلائل قاطعى را از نظر وجدان و علم و فلسفه تقديم ميداريم . ( 1 ) وجدان يا حكمت عملى . در خارج حقايقى داراى واقعيت است كه عقل نظرى در چوكات استدلال و چون و چراى خود از اثبات آنها عاجز است و بگفتهء اقبال لاهورى :